Ondorio nagusia

1950 inguruko Basarriren bertsoetan emakumea hiru irudi nagusitan banatzen da:

1. Emakume gaztea: ederra eta desiragarria, baina bere gorputza, janzkera eta gizonen desira kontrolatzeko ardura egozten zaiona.
2. Emakume heldua: emaztea, ama eta etxearen zaintzailea; haren balioa lanaren, ugalketaren eta familiaren egonkortasunaren arabera neurtzen da.
3. Emakume zaharra: tradizioaren lekukoa edo gaztetasunaren iragankortasuna gogorarazteko irudia; ia inoiz ez da agertzen desira duen subjektu gisa.

Beraz, Basarriren begirada katoliko-tradizionala, paternalista eta nabarmen androzentrikoa da. Hala ere, ez da emakumearen gaitasun guztien ukazio hutsa: beste bertso batzuetan emakumeak euskararen eta aberriaren aldeko lankide gisa goraipatzen ditu. Kontraesana hor dago: kultur ekintzaile izan daiteke, baina sexualitatean eta familian aurrez ezarritako mugen barruan.

 

Testu nagusien irakurketa

Bertso-sorta	Urtea eta iturria	Emakumearen irudia	Azpiko araua
Aiton baten esanak	1949, La Voz de España	Makillajea, moda, zinema eta nobelak maite dituen neska modernoari kritika	Emazte egokiak etxeko lanak jakin, xume jokatu eta tradizioari eutsi behar dio
Itsas-ertzetako kontuak	1950	Hondartzan gorputza erakusten duen emakume gaztea tentazio-iturri bihurtzen da	Gizonezkoaren desira kontrolatzearen ardura emakumeari ezartzen zaio
Eder bati	1950	Emakumearen edertasuna Jainkoak emandako ondasuna da	Edertasuna zilegi da, harrokeriarik gabe eta “gizon legezko” baten maitasunera bideratuta
Erantzun zaidazu!	1950	Maitale isila, gizonari erantzuten ez diona	Emakumearen ezetza edo axolagabetasuna “bihotz gogortzat” interpretatzen da
Ezkonberriak Donostian	1931-1936, irratiz emana	Emazteak hitza hartzen du eta senarraren edana kritikatzen du	Elkarrizketa badago, baina senarrak azkenik isiltasuna eta etxeko zerbitzua eskatzen dizkio

Basarri 1950eko hamarkadan.pdf(sandbox:/workspace/scratch/12310d08f080/upload/Basarri 1950eko hamarkadan.pdf) lanean, 108-109. orrialdeetan, Itsas-ertzeko kontuak gorputzaren gurtzaren eta hedonismo laburraren kontrako salaketa gisa interpretatzen da. Irakurketa zuzena da, baina genero-ikuspegitik beste zerbait gehitu behar zaio: emakumea ez da bere desiraren subjektua, gizonezkoaren desira pizten duen gorputza baizik.

Bertso-sortako gizonek beren burua arriskuan ikusten dute emakumeak gorputza erakusten duelako. Horrela, begiratzen duenaren erantzukizuna lausotu eta begiratua denari egozten zaio. Are gogorragoa da zahartzearen erabilera: hogei urte barru gorputzak erakargarritasuna galduko duela esatea ez da soilik kristau memento mori bat; gaztearen harrotasuna gorputzaren hondamenarekin zigortzeko estrategia ere bada.

Aiton baten esanak sortan emakume modernoaren kontrako katalogo osoa aurkitzen dugu: ile tindatua, makillajea, usainak, luxua, zinema, nobelak, gaueko irteerak eta etxeko lanen ezjakintasuna. Antzinako “Gipuzkoako alaba” haren aurka jartzen da: langilea, etxezalea, xumea eta esanekoa. Modernizazioak, hortaz, emakume aurpegia hartzen du; gizartea emakumeen bidez “galtzeko” beldurra agertzen da.

 

Emakume heldua: emazte eta ama, ez maitale

Basarriren munduan ezkontzak domestikatu egiten du emakumearen sexualitatea. Gazte ederra emazte bihurtzen denean, haren zeregina ez da plazera edo elkarrekiko desira, baizik eta:

• etxea eta otorduak zaintzea;
• senarrari eta haurrei egonkortasuna ematea;
• fedea, euskara eta ohiturak transmititzea;
• familia ugaltzea eta bateratzea.

Aurrak sortan haurra familiaren bakearen eta pozaren iturri da. Baina amatasunaren lan materiala ia ez da izendatzen: emakumea sinbolikoki goratua dago, ama eta Birjina irudien bidez, baina haren esperientzia konkretua isilarazia geratzen da. Formula ezaguna da: emakumea aldarean gora, erabakitzeko orduan behera.

Irratiz emandako Ezkonberriak Donostian pieza komikoan emakumeak badu nolabaiteko agentzia: senarraren mozkorkeriaz kexatzen da eta erantzun egiten dio. Alabaina, senarrak «Emakume, etzazu oinbeste itzegin» esanez ordena berrezartzen du. Irratiak emakumearen ahotsa entzungarri egiten du, baina gidoiak berriro etxeko hierarkian kokatzen du.

 

«Nere Bordatxotik»i buruzko zehaztapena

Nere bordatxotik bildumak irrati, egunkari, aldizkari eta bertso-liburuetako materialak biltzen ditu; ez da 1950eko irratsaio bakar baten hitzez hitzeko transkripzioa. Bildumak berak Ezkonberriak Donostian irratiz esana izan zela zehazten du, baina Itsas-ertzetako kontuak 1950eko bertso-liburuari eta geroagoko aldizkari-argitalpenari lotzen dio.

Ahozko oroitzapenek, ordea, Nere Bordatxotik irratsaioa eta La Voz de Españako saila batera gogoratzen dituzte; entzuleek bertsoak buruz ikasten zituzten. Horrek erakusten du Basarriren diskurtsoa ez zela paperera mugatu: etxe barruetara irratiaren ahots hurbilaz sartzen zen. Ahotsak-eko lekukotasunak transmisio gurutzatu hori berresten du.

 

Giro «neoklasikoa»: hitza ñabartu beharra

1950eko testuingurua ez nuke arte-historiako neoklasizismo hutsa deituko. Zehatzagoak dira neotradizionalismo katolikoa, kostunbrismo morala eta nazional-katolizismoaren giro publikoa. Neoklasiko hitza zentzu zabalagoan erabil daiteke, ordea:

• ordena eta neurria;
• hizkera txukuna;
• pertsonaia eredugarriak;
• irakaspen morala;
• pasioen kontrola;
• baserri idealizatu eta ia denboragabea.

Basarrik bertsolaritza tabernako zakarkeriatik antzokira, prentsara eta irratira eraman zuen. Hizkera duindu, gaiak zabaldu eta bertsolariaren prestigioa handitu zuen. Bertsozale Elkartearen historiak tabernatik agertokirako profesionalizazio hori azpimarratzen du; Gorka Aulestiak ere Basarriren hizkera herrikoi baina dotorearen eta kultura-gosearen garrantzia erakusten du Trovador vasco lanean.

Baina modernizazioak paradoxa bat ekarri zuen: bitarteko modernoak erabili zituen moral sexual zaharra zabaltzeko. Irratia berria zen; mezua, ordea, etxeko suaren, lotsaren eta emakume esanekoaren aldekoa.

Gainera, ezin da Basarri frankismoarekin besterik gabe parekatu: Errepublikako ertzaina eta gudaria izan zen, erbestera joan zen eta euskal abertzaletasunari lotuta egon zen. Bertsolaritzaren datu-baseko biografiak ibilbide hori jasotzen du. Haren moral sexual katolikoa eta apezpikuen jarrera bat etortzeak erakusten du kontserbadurismo sexuala hainbat joera politikotan zehar hedatuta zegoela.

 

Eslavarekin eta gurasoen benetako ohiturekin alderatuta

Eslavaren liburu baten izen zehatza El sexo de nuestros padres da: Planeta, 1993. Dialneteko fitxa bibliografikoa. Dibulgazio historiko umoretsua da, eta Errepublikatik frankismora bitarteko birjintasunaren obsesioa, gorteiatzea, karabinak, zinema-aretoetako iluntasuna, prostituzioa, bikiniaren gatazka eta gizonezkoen bizitza bikoitza azaltzen ditu. Liburuaren sinopsia.

Basarri eta Eslava elkarren osagarri dira:

• Basarrik araua erakusten du: zer esan behar zen publikoki emakume zintzoaz.
• Eslavak arauaren azpialdea erakusten du: ezkutuko praktikak, hipokrisia eta sexu bikoiztasuna.
• Historia sozialak bien arteko arrakala neurtzen du: sermoiak gauza bat ziren, eguneroko harremanak beste bat.

Basarriren hondartzako bertsoak ez ziren kezka pertsonal bitxi bat. 1951n Moralidad en Playas, Piscinas y Márgenes de Ríos kongresua egin zen, eta gobernadoreek nahiz apezpikuek bainularien janzkera eta sexuen bereizketa kontrolatzen zituzten. Andaluziako Artxiboen atariak agindu eta dokumentu horiek erakusten ditu.

Baina ez litzateke zuzena gure gurasoek debekuak hitzez hitz betetzen zituztela pentsatzea. 1932-1961 artean Serrano Vicens medikuak elkarrizketatutako 1.417 emakumeetatik %95ek ezkondu aurreko laztanak aitortu zituzten eta %32,5ek birjintasuna ezkondu aurretik galdu izana. Lagina ez zen Espainiako biztanleriaren lagin estatistiko adierazgarria; beraz, zenbakiak ezin dira herrialde osora mekanikoki zabaldu. Baina arau ofizialaren eta benetako jokabidearen arteko arrakala frogatzen dute. Mélanie Ibáñez Domingoren 2025eko ikerketak datu horiek eta familien nahiz komunitateen tolerantzia informala aztertzen ditu.

Horregatik, gure gurasoen sexualitatea ez zen soilik errepresioa, ezta ezkutuko askatasun erabatekoa ere: debekua, isiltasuna, laztan klandestinoak, moral bikoitza eta klasearen araberako aukera desberdinak nahasten ziren.

 

Bertsolaritzaren bilakaeran izan duen munta

Balantzea bikoitza da:

• Hizkuntza eta erakunde aldetik, Basarriren munta oso handia da: bertsolaritza bizirik mantendu, hedabideetara eraman eta gizarte-ospea eman zion.
• Estetika aldetik, bertsoaren hizkera eta gaiak goratu zituen, baina lehengo mundu karnabalesko, zakar eta sexualaren zati bat ere diziplinatu zuen.
• Genero aldetik, haren eredua mugatua da: emakumea gai, entzule, emazte edo tentazio gisa agertzen da; ez bertso-plazako autoritate gisa.
• Historia sozialaren iturri gisa, balio handia du, baina arau morala ezagutzeko; ez benetako sexu-portaerak zuzenean neurtzeko.

Emakume bertsolarien isilaraztea ez zuen Basarrik bakarrik sortu, baina haren garaiko plaza errespetagarri eta maskulinoak sendotu egin zuen. Prentsa historikoan bertsolaritzari buruzko 4.159 erreferentzietatik %0,6k baino ez zuten emakume bertsolaririk aipatzen; horrek ez du emakumerik ez zegoela frogatzen, baizik eta eremu publikotik ezabatuak izan zirela. Ikerketa historikoa eta Uztaroko azterketa akademikoa bat datoz horretan.

Azken batean, Basarrik bertsolaritza modernizatu zuen, baina ez emakumearen irudia neurri berean. Bordatxoa irrati-uhin modernoen gainean eraiki zuen; leihoan, ordea, moral zaharreko gortina utzi zuen.

 

Gehigarria: Gazte denboran neska bati eta ahozko memoria

Gazte denboran neska bati bertsoek nabarmen ñabartzen dute Basarriren emakumeari buruzko ikuspegia. Itsas-ertzetako kontuak bezalako bertsoetan emakumearen gorputza moralaren eta gizarte-kontrolaren ikuspegitik epaitzen bada, honetan erregistro liriko, afektibo eta gorteiatzaile bat agertzen da. Beraz, Basarri ezin da moralista huts gisa irakurri: maitasunaren adierazpen poetikoa onartzen du, betiere garaiko neurritasunaren barruan.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

1. Klarita: maitasuna, begirada eta lorearen metafora

Bertsoak Laugarren txinpartak bilduman argitaratu ziren 1966an; Nere bordatxotik antologiak 1936-1943 aldian kokatzen ditu. Ez dago, ordea, konposizioaren urte zehatz segururik. Basarrik Sarako neska bati —Klaritari— eskainitako lau ahapaldi dira.

Bertsoetan honako ezaugarriak agertzen dira:

• Neskaren gorputza, begiak eta irribarrea edertasunaren zeinu dira.
• Haren hizketa alaia ere goraipatzen du; beraz, ez da gorputz hutsera mugatzen.
• Urruntasunak desira eta oroitzapena areagotzen ditu.
• Emakumeak loreekin parekatzen ditu, eta Klarita lorategiko krabelinik ederrena bihurtzen da.
• Harremana ez da ezkontzara edo etxekoandre-izatera eramaten: gaztaroko lilura eta absentziaren mina dira gai nagusiak.

“Emakumeak lore bezala” irudia bi eratara irakur daiteke. Alde batetik, garaiko poesia galantearen errespetuzko idealizazioa da: desira sexuala zuzenean adierazi ordez, lorearen, begien eta oroitzapenaren hizkuntza erabiltzen da. Bestetik, gizonaren begiradak emakumeak lorategi batean sailkatzen ditu, eta Klarita “ederrena” hautatzen du. Emakumeak ikusiak eta konparatuak dira; ez dira oraindik beren desiraren hizlari.

Horrek erakusten du Basarrirengan bi erregistro batera daudela:

Erregistroa	Emakumearen irudia	Gizonaren posizioa
Maitasun lirikoa	Lore, irribarre, oroitzapen eta desiraren objektua	Miresle sentibera
Moral publikoa	Gorputza zaindu behar duen emakumea	Aholkulari edo epaitzaile paternalista
Ezkontza eta helduaroa	Etxekoandre, emazte eta ama	Familia-ordenaren ordezkaria

 

2. Ahotsak.eus: bertsoa ez da testua bakarrik

Ahotsak.eus-eko “Gazte denboran neska bati” pasarteak interpretaziorako aparteko interesa du. 2011n grabatutako bideoan Rekalde ahizpek —bereziki Maria Luisa Rekalde Urdanpilletak— Basarriren bertsoak gogoratu, azaldu eta kantatzen dituzte.

Haien oroitzapenaren arabera, Saran neskak berak eskatu zion Basarriri bertso bat botatzeko. Xehetasun horrek emakumearen agentzia handitzen du: Klarita ez litzateke begirada jasotzen duen musa pasiboa bakarrik, baizik eta bertso-ekitaldia eragiten duen solaskidea. Testuan gizonezkoaren ahotsa nagusitzen bada ere, ahozko memoriak emakumearen ekimena berreskuratzen du.

Grabazioak beste alderdi antropologiko batzuk ere erakusten ditu:

• Ahizpek ez dituzte ahapaldi guztiak berdin gogoratzen.
• Elkarri laguntzen diote hitzak, tonua eta ordena berregiten.
• Aitak esaten omen zien oso hitz gutxitan emakume bati hainbeste esatea zaila zela.
• Basarri Uztapiderekin konparatzen dute: Uztapide bertsolari trebeagoa iruditzen zitzaien, baina Basarri eskolatuagoa eta poetikoagoa.
• Bi ahotsetara kantatzeko familiako ohitura bertsoaren transmisio-bide bihurtzen da.

Ez dira “akatsak”: ahozko tradizioaren funtzionamendua dira. Oroimena ez da artxibo mekanikoa, baizik eta hautaketa, interpretazioa eta berreraikuntza soziala.

Rekalde ahizpen biografiak baserriko familia, gerraostea, emakumeen lana, eskola eta etxeko kantua uztartzen ditu. Horrenbestez, emakumeak ez dira bertsoaren gai soilak: kulturaren gordailuzain eta interprete aktiboak dira. OIA-111 grabazio osoaren fitxak pasartea 00:15:30 eta 00:19:12 artean kokatzen du.

Bideoaren erreproduzitzailea ezin izan dut zuzenean kargatu; horregatik ez dut keinuei, gorputz-jarrerari edo enkoadraketari buruzko ondoriorik asmatu. Fitxak, ordea, transkripzioa, argazki biografikoa eta ikus-entzunezkoaren kokapen zehatza eskaintzen ditu.

 

3. Gorteiatzea, ohorea eta komunitatearen zaintza. XX. mendearen erdialdeko Euskal Herrian gorteiatzea ez zen bi pertsonaren arteko kontu guztiz pribatua. Familia, auzoa, eliza eta herriko gazteria zeuden inguruan. Ahotsak-eko lekukotasun ugaritan agertzen dira:

• erromeriak eta dantzaldiak bikotekidea ezagutzeko gune gisa;
• mutilak neskari etxerako bidean laguntzea;
• elizan neska eta mutilen banaketa;
• apaizek dantza lotua gaitzestea;
• harremanak ezkutuan edo diskrezioz eramatea;
• lanak aisialdirako eta gorteiatzeko uzten zuen denbora urria.

Adibide egokia da Azkoitiko erromeriei buruzko lekukotasuna: dantzaren ondoren neska etxerantz jarraitzea edo laguntzea gorteiatzeko errituetako bat zen.

Testuinguru horretan, bertsoa “opari sinbolikoa” zen. Gizonak hizkuntzarako trebetasuna, sentiberatasuna eta ospe publikoa erakusten zituen; emakumeak bertsoa onartu, eskatu, buruz ikasi eta komunitatean transmiti zezakeen. Desira, beraz, ez zen desagertzen: forma poetiko eta sozialki onargarri batean kodetzen zen.

 

4. Bertsoaren lau bizitzak

Garaia	Gertakaria	Esanahi antropologikoa
1936-1943 ingurua	Saran neska bati bertsoak	Gorteiatzea, desira neurtua eta erbeste/urruntasunaren afektua
1966	Laugarren txinpartak lanean argitaratzea	Ahozko edo paper solteetako bertsoaren kanonizazioa
2011	Rekalde ahizpek kantatu eta azaldu	Emakumeen familia-memoria eta belaunaldien arteko transmisioa
Gaur egun	Ahotsak.eus-en digitalizatuta	Etxeko oroimena ondare publiko bihurtzea

Bilakaera horretan emakumearen kokapena ere aldatu egiten da: lehenik begiradaren objektua da; gero bertsoaren hartzailea; ondoren kantaria eta interpretatzailea; azkenik, ondarearen lekuko publiko eta autoritateduna.

 

5. Mendearen bilakaera eta gaurko irakurketa

1930eko eta 1950eko hamarkaden artean, maitasunaren legitimotasuna ezkontza, birjintasuna, familia-ohorea eta katolizismoa bezalako arauek baldintzatzen zuten. Hala ere, Mélanie Ibáñez Domingoren ikerketak erakusten du gazteen benetako jokabidea ez zetorrela beti bat moral ofizialarekin: zinema, hondartza, dantza eta bestelako aisialdi-guneetan autonomia eta negoziazioa egon ziren.

1960ko eta 1970eko hamarkadetan, industrializazioak, migrazioak, turismoak, hirietako aisialdiak eta komunikabideek gazteen harreman-eremuak zabaldu zituzten. Emakumearen gorputzaren gaineko kontrolak iraun zuen, baina kontrol horren zilegitasuna higatzen hasi zen. Mendearen azken laurdenean feminismoak, sexu-hezkuntzak eta emakumeen autonomia ekonomikoak maitasunaren eta sexualitatearen hiztegia eraldatu zuten.

Gaurko ikuspegitik, Klaritaren bertsoak samurtzat eta poetikotzat har daitezke, baina baita asimetrikotzat ere: gizonak deskribatzen du eta emakumeak ez du testuan erantzuten. Gaur egungo irakurketak elkarrekikotasuna, baimena eta emakumearen desira propioa bilatzen ditu. Ez da, ordea, bidezkoa iraganeko testua gaurko arauekin kondenatzea besterik gabe; interesgarriagoa da zer adieraz zitekeen, zer ez, eta nork zuen hitz egiteko zilegitasuna aztertzea.

Eslava Galánen La sexualidad de nuestros padres lanarekin konparatuta, Gazte denboran neska bati bertsoek errepresioaren beste aurpegia erakusten dute: ez desirarik eza, baizik eta desira zuzen esan ezin eta poesia galante bihurtzeko beharra. Eslavak moral ofizialaren azpiko praktika eta kontraesan sexualak azpimarratzen ditu; Basarriren bertsoak eta Ahotsak-eko lekukotasunak, berriz, desira hori euskal hizkuntza, kantua, familia eta herriko gizarte-sareen bidez nola antolatzen zen ikusteko aukera ematen dute.

Ondorioz, bertso hau funtsezkoa da aurreko irudia zuzentzeko: Basarrirengan emakumea ez da soilik moralizatu beharreko gorputza edo etxekoandre eredugarria. Maitasunaren eta oroitzapenaren iturri ere bada. Baina subjektutasun osoa ahozko transmisioan agertzen da indartsuen: Rekalde ahizpek gizonezkoak idatzitako bertsoa beren ahotsez hartu, interpretatu eta ondare komun bihurtzen dutenean.

 

6. Jantzia edergarri, janaria osasungarri: gorputzaren neurri egokia

Aipatzen duzun formulazioak —jantziak pertsona edertu behar duela eta janariak osasuntsua eta egokia izan behar duela— Basarriren gorputzari buruzko pentsamenduaren beste ñabardura bat gehitzen du. Gorputza ez da ukatu edo ezkutatu beharreko zerbait: zaindu, apaindu eta elikatu beharrekoa da. Arazoa, haren ikuspegitik, ez dago edertasunean edo atseginean berez, baizik eta neurria galtzean.

Bi elementuen arteko paralelismoa honela antola daiteke:

Elementua	Lehen eginkizuna	Gehiegikeriaren arriskua	Basarriren neurri ideala
Jantzia	Gorputza babestu eta pertsona edertu	Harrokeria, exhibizioa edo desiraren probokazioa	Dotoretasun neurritsua
Janaria	Gorputza elikatu eta osasuna zaindu	Tripakeria, luxua edo gorputzaren desoreka	Elikadura egokia eta neurrizkoa

Jantzia “edergarri” izateak esan nahi du Basarrik ez duela apaindura oro gaitzesten. Emakumea txukun, dotore eta eder agertzea zilegi da. Hori garrantzitsua da Gazte denboran neska bati ulertzeko: Klaritaren edertasunak, gorputz lerdenak, begiek eta irribarreak ez dute berez gaitzespenik eragiten. Edertasuna kreazioaren edo gaztetasunaren dohain positibotzat aurkez daiteke.

Baina jantziak gorputzari “zerbitzatu” behar dio; ez du, Basarriren logikan, arreta guztia bereganatu edo gorputza erakustaldi bihurtu behar. Hor agertzen da Itsas-ertzetako kontuak saileko tentsioa: hondartzako janzkerak ez dira soilik osasunaren edo erosotasunaren arabera baloratzen, ikusgarritasunaren eta moral publikoaren arabera baizik. Jantziak edertu dezake, baina edertasunak neurritasunaren muga gainditzen duenean Basarrik “erakuskeria” ikusten du.

Janariaren kasuan, berriz, irizpide nagusia ez da ikusgarritasuna, barruko oreka baizik: elikagaiak osasungarria, nahikoa eta pertsonari egokitua izan behar du. Ez da gosea ukatzen, desira erotikoa ukatzen ez den bezala; gosea eta desira ordenatu behar dira. Horren atzean kristau moralaren ideia klasiko bat dago: gorputzaren premiak zilegiak dira, baina arrazoimenak eta ohiturak gidatu behar dituzte.

Hala ere, bi esparruen artean genero-desberdintasun nabarmena dago. Janariaren inguruko neurritasuna gizonari nahiz emakumeari aplika dakioke. Jantziaren gaineko diskurtsoa, ordea, sarritan emakumearen gorputzean kontzentratzen da. Emakumeari eskatzen zaio ederra baina ez deigarriegia izatea, erakargarria baina ez “zirikatzailea”, modernoa baina ez tradiziotik urrundua. Gizonaren desira emakumearen janzkeraren bidez azaltzean, desiraren kudeaketaren zama emakumeari egozten zaio.

Antropologiaren ikuspegitik, beraz, ez gaude higiene- edo estetika-aholku huts baten aurrean. “Egokia” eta “edergarria” bezalako hitzek komunitateak gorputza sailkatzeko erabiltzen dituen kategoriak adierazten dituzte. Janari egokiak gorputz indartsu, langile eta neurritsua sortzen du; jantzi egokiak, berriz, pertsona errespetagarri eta sozialki irakurgarria. Biak dira gorputza komunitatearen ordenara moldatzeko teknikak.

Horrek Basarriren emakumearen irudia are konplexuago egiten du:

• Gazte denboran neska bati bertsoetan, edertasuna miresten den dohaina da.
• Jantziari buruzko gogoetan, edertasuna zilegi da, baldin eta neurrizkoa eta “egokia” bada.
• Hondartzako bertsoetan, emakumearen gorputz ikusgarria arrisku moral bihurtzen da.
• Ezkontzari buruzkoetan, gorputza ugalketa-, familia- eta etxe-ordenaren barruan legitimatu ohi da.

Ondorioz, Basarriren pentsamendua ez da “gorputza versus espiritua” oposizio soil batean oinarritzen. Gorputz zaindua, ongi elikatua eta dotore jantzia onartzen du; susmagarri zaiona gorputz autonomoa da, plazerra edo ikusgarritasuna bere kabuz aldarrikatzen duena. Hor dago haren modernitatearen muga: edertasunari tokia egiten dio, baina edertasunaren esanahia komunitateko moralak kontrolatzea nahi du.

 

Ohar bibliografiko bat egin behar da: sareko katalogoen arabera, Nere apurra Balendin Enbeitaren lana da, Auspoak 1974an argitaratua, ez Basarrirena eta ez Auñamendi argitaletxekoa (Bertsolaritzaren Datu Baseko fitxa). Baliteke Auñamendiren beste liburu edo antologia batean Basarriri egindako aipamena izatea. Pasartearen argazkia edo orrialdea emanez gero, egiletza, hitzez hitzeko formulazioa eta testuingurua zehaztasunez finka daitezke.

 

Bigarren oharra: “Kantari nator” Basarriren liburutik ateratakoak dira.